Het kabinet werkt aan een ontwerp-wetsvoorstel waardoor de AIVD
nieuwe en bijzondere bevoegdheden krijgt, zoals data-mining en
rechtstreekse toegang tot gegevensbestanden. Deze wijziging van de
Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (WIV) is door minister
Remkes van binnenlandse zaken in juli 2004 aangekondigd als onderdeel
van de zogenaamde post-Madrid maatregelen.
Het ontwerp-wetsvoorstel is nog niet aan de Tweede Kamer gestuurd
maar is beschikbaar via de website van buro Jansen & Janssen. Het
kabinet wil de AIVD de mogelijkheid geven door middel van
'geautomatiseerde data-analyse' gegevens uit databestanden te
doorzoeken aan de hand van profielen en patronen.
De nieuwe bevoegdheden moeten het mogelijk maken "verschillende
aspecten van het gedrag van [..] personen en organisaties" in kaart
te brengen. "Daarbij staan met name de aspecten identificatie,
verplaatsing, communicatie en financieren centraal." De AIVD kan in
de nieuwe WIV online en realtime toegang krijgen tot gegevens bij
bestuursorganen van de overheid. Ook mag de AIVD gegevens over
gebruikers en klanten van communicatiediensten, financiële diensten
en vervoerders opeisen.
Op dit moment zijn de verplichtingen om gegevens te verstrekken
(buiten de overheidssfeer) beperkt tot de telecommunicatie sector,
zoals internet providers en aanbieders van telefonie. In het
ontwerp-wetsvoorstel wordt dit uitgebreid naar communicatiediensten
waardoor ook webhosting en webfora eronder vallen. Maar ook banken en
openbaar vervoersbedrijven moeten gegevens over klanten aan de AIVD
gaan verstrekken. Daarbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan
gegevens over het reisgedrag zoals die binnenkort door de invoering
van de OV chipkaart worden vastgelegd. In het ontwerp-wetsvoorstel
wordt niet gespecificeerd welke gegevens de bedrijven aan de AIVD
moeten geven. Dit wordt via lagere regelgeving vastgesteld. In elk
geval maakt de memorie van toelichting duidelijk dat verkeersgegevens
van communicatieverkeer onder de data-mining bevoegdheden gaan
vallen. "Mede aan de hand van dergelijke gegevens kan bijvoorbeeld in
kaart worden gebracht hoe een relatienetwerk van een persoon of
binnen een organisatie er uitziet."
De meest vergaande bevoegdheid in het voorstel is om de AIVD niet
alleen de bevoegdheid te geven gegevens op te vragen van specifieke
personen maar tevens gehele databestanden op te eisen bij aanbieders
van communicatiediensten, financiële diensten en vervoerders. Deze
databestanden kunnen dan gebruikt worden voor data-mining bij de
AIVD. Informatie over bijvoorbeeld het bel- en e-mailgedrag
(verkeersgegevens) en het reisgedrag (OV chipkaart) komt dan in bulk
bij de AIVD terecht.
Wanneer de AIVD deze bevoegdheid krijgt, komt de bewaarplicht
verkeersgegevens in een heel ander daglicht te staan. Minister Donner
heeft de Tweede Kamer steeds voorgehouden dat de bewaarplicht voor
bel- en surfgedrag geen inbreuk op de privacy is. Volgens Donner
krijgt de politie de verkeersgegevens van een bepaald persoon pas
wanneer daar voldoende aanleiding toe is in een onderzoek. De AIVD
wil echter gecompliceerde zoekopdrachten uitvoeren binnen de
verkeersgegevens zonder dat zij een bepaald persoon op het oog heeft.
De dienst kan in dat geval intensief zoeken naar gedragspatronen,
vooral dankzij de lokatiegegevens van mobiele telefoons. Het
ontwerp-wetsvoorstel voor de WIV is een duidelijk signaal dat de
bewaarplicht verkeersgegevens wel degelijk leidt tot nieuwe
bevoegdheden om gegevens op te eisen.
In de memorie van toelichting wordt nog een poging gewaagd de nieuwe
bevoegdheden te toetsen aan artikel 8 van het EVRM. Artikel 8 van het
Europees Verdrag van de Rechten van de Mens geeft een ieder recht op
respect voor zijn privéleven en specificeert onder welke voorwaarden
daar een inbreuk op mag worden gemaakt. De inbreuk moet onder andere
noodzakelijk zijn in een democratische samenleving en evenredig zijn
aan het nagestreefde doel. Het kabinet stelt dat de voorgestelde
regeling (waaronder data-mining op gevorderde gegevensbestanden)
"voorzienbaar en kenbaar [is] voor de burger". Ten aanzien van de
noodzakelijkheid is de motivering meer dan mager. "Bovendien", zo
stelt het kabinet, "zijn de bevoegdheden ook noodzakelijk in een
democratische samenleving. Met de bevoegdheden wordt immers beoogd
een bijdrage te leveren aan de nationale veiligheid, waarmee wordt
voldaan [aan] het [...] doelcriterium."
buro Jansen & Janssen: Wijziging Wet op inlichtingen- en
veiligheidsdiensten (15.03.2006)
Wijziging Wet op inlichtingen- en veiligheidsdiensten (10.11.2005)
Memorie van toelichting (10.11.2005)
Brief Remkes, Kamerstuk 2003-2004, 29200 VII, nr. 61, Tweede Kamer (15.07.2004)
Bron: Bits of Freedom, 29-03-2006
Welcome to the real world...