Door Wilco Dekker en Toine Heijmans

PRIVACY

In de grimmige strijd tegen terreur en criminaliteit tast de overheid steeds vaker de persoonlijke levenssfeer van burgers aan, waarschuwen privacy-beschermers. Een beeld van de nabije toekomst.

Heerlen ligt er eenzaam bij. De junks die vroeger als nachtdieren zaten weggedoken op de stoep zijn verdwenen. Winston doet de deur dicht van zijn huis aan de Uilestraat en begint een wandeling door de stad. Het is een heldere, koude dag in juni 2007. De kerkklok slaat zeven keer - tijd genoeg om de trein naar Amsterdam te halen.

Aan een balkon bungelt een witte kunststof bol. Het wakend oog. Winston zwaait naar de bol; iemand moet zien hoe hij langswandelt, want de camera draait mee. Hij stelt zich een ambtenaar voor in een blauw beveiligersuniform, omgeven door televisieschermen. De hele stad aan zijn voeten.

Aan het eind van de straat hangt zo'n zelfde bol. Winston steekt het Pancratiusplein over en gaat er nu op letten: een vast exemplaar hoog op een witte muur. Dan een lantaarnpaal met bovenin een tros camera's: twee vaste, een bol en een apparaat dat hij niet kan thuisbrengen (zie kader, 1: cameratoezicht). Naast de kerk nog een paal - bovenin is een krans van stalen punten gemonteerd zodat vandalen niet omhoog kunnen klimmen. De gevel van het Chinees-Indisch restaurant Jasmin Palace, de oude muziekschool op de Emmastraat -er is geen ontkomen aan.

Winston had zich een rustige stad voorgesteld, toen hij vorig jaar vanuit Amsterdam verhuisde om hier Spaans te gaan doceren aan het Grotius College, en rustig is het. De buurman zei dat het door de camera's komt. De dealers zijn g e v l u ch t .

Het Grotius is dicht vanwege een vakantie. Dat geeft Winston de kans naar Amsterdam te gaan. In de Nieuwe Kerk opent vandaag de expositie Stralend Andalusië - de aankomst van koning Juan Carlos was gisteravond op televisie te zien. De koning werd omringd door beveilingsmannen vanwege de terroristische aanslag in Barcelona, vorige maand. De Spaanse ambassade had Winston uitgenodigd; hij had er een paar jaar gewerkt als vertaler.

Winston heeft geen haast. Stopt bij leesboetiek Marina aan de Willemstraat, waar een stapel kranten op de stoep ligt met witte plastic banden eromheen; het Limburgs Dagblad.

Hij leest de opening: Heerlen blij met cameratoezicht (2). De stad heeft de grootste cameradichtheid van het land: 130 ogen houden het centrum volledig in de gaten en volgens een evaluatie door een onderzoeksbureau, voelen bewoners en ondernemers zich stukken veiliger.

Misschien moest hij de beelden van vandaag eens opvragen. Dat mag, staat in de krant. Leuk om te zien: Winston Smeets steekt de straat over zonder te letten op het rode voetgangerslicht. 'Ai', zegt de agent die naast hem staat. De agent, een jonge vent met piekhaar, vraagt om legitimatie (3) , maar die heeft Winston niet meegenomen. Zijn nieuwe biometrisch paspoort ligt thuis op tafel - een vernuftig ding is het met een van afstand afleesbare chip die zo'n beetje al z'n personalia bevat, inclusief foto, vingerafdrukken en Burger Service Nummer (4). De agent had het paspoort eenvoudig kunnen scannen, maar nu moeten ze naar het politiebureau aan de Spoorsingel, die niet ver weg is en op de route ligt.

Winston legitimeert zich met een vingerafdruk (

5). Iemand maakt een foto. De agent loopt naar een computerscherm en overlegt met een collega. 'U krijgt een procesverbaal voor het negeren van een stoplicht', zegt hij. 'Bovendien zien we in de computer dat uw hondenbelasting nog niet is betaald (6). Wilt u dat snel doen?'

Winston maakt excuses. Als hij weg is, trekt de agent zijn gelaatsprofiel nog eens na in de computer. 'Die man was vorig weekend bij een demonstratie van Marokkanen in Amsterdam', zegt hij tegen zijn collega. 'Hij is er gefilmd. Natrekken maar? (

7). Een videobeeld toont Winston op de Dam, waar hij kijkt naar een groep jongens die een spandoek dragen. 'Wij zijn geen terroristen', staat erop (

8).Heerlen Centraal gonst van de forensen. De intercity van 7.57 naar Haarlem staat op spoor 1. Winston houdt zijn ov-chipkaart (9) voor een leesapparaat. Nooit meer kaartjes kopen - hij was eraan gewend geraakt. Een computer berekent de prijs en schrijft die af van zijn creditcard. Laatst kreeg hij post van de NS, met een aanbieding voor een abonnement. Kennelijk weten ze dat hij zo'n beetje elk weekend naar Amsterdam afreist.

Eindhoven is gepasseerd als de mobiele telefoon begint te trillen. Het is Lennaert, zijn boezemvriend, die mee gaat naar de Nieuwe Kerk. 'Het wordt wat later', zegt hij. Lennaert is sinds vorige maand senior-advocaat bij Verdonck & Wagenberg en heeft het druk. 'Die zaak van die heroïnedealer waar ik je over vertelde kost meer tijd dan ik dacht', zegt hij. Winston moet lachen als Lennaert hem vertelt dat het gesprek wordt afgeluisterd (10). 'Leuk vak heb jij', zegt Winston. 'Je zou er paranoia van worden.' 'Serieus!', zegt Lennaert terug. 'Als ze willen, weten ze precies waar jij nu bent. Daar hebben ze speciale apparaten voor. (11) Gebeurt steeds vaker bij klanten van me, die denken dat een prepaid telefoon veilig is.' (12) Tussen Den Bosch en Amsterdam Amstel kan Winston het boek over de Spaanse islam inkijken, dat hij in de bibliotheek had geleend (13), en zijn laptop openklappen om drie e-mails te beantwoorden. De laatste is voor een vriendin in Marrakech, waar hij die zomer op bezoek gaat. Ze heeft een huis gekocht in de Medina en Winston mag het helpen opknappen. (14) De metro stopt op hetzelfde perron als de trein. Winston houdt zijn ov-chipkaart voor de lezer, stapt uit bij halte Nieuwmarkt en wandelt tussen een kluwen toeristen naar de Dam.

Overal zijn camera's en als er één met hem meedraait, begint Winston zich bekeken te voelen. Niet op letten, denkt hij. Het is allemaal voor de vorm.

Bij de Nieuwe Kerk is het niet druk. Koning Juan Carlos is al binnen; buiten staan twee cameraploegen, vier zwarte limousines en een pluk beveiligingsmannen. Het meisje achter de balie neemt zijn uitnodiging aan en kijkt op de monitor. Boven de balie hangt een camera, die het gezicht van Winston leest. Achter de balie staan vier beveiligers. 'Het is een hit', zegt één van de vier. Ze overleggen, en keren zich dan naar Winston. 'Helaas meneer, wij moeten u de toegang weigeren. U bent herkend tijdens een demonstratie en u zult begrijpen dat wij, gezien de veiligheidssituatie van de koning, erg streng moeten zijn.' Dat hij de demonstratie bij toeval passeerde, maakt niet uit. 'U zult begrijpen dat wij ook onze opdrachten krijgen.'

Moet hij boos worden? Hij belt Lennaert die vlakbij is en ze besluiten hun dag niet te laten verpesten. Ze wandelen terug naar het metrostation, worden daar preventief gefouilleerd door een paar agenten, drinken koffie in een internetcafé en rijden met de Saab van Lenneart terug naar Heerlen. Lennaert neemt gas terug als hij een politieauto ziet, in de berm van de ring rond Amsterdam. De wagen heeft een catch ken aan boord, een camera die kentekens leest en koppelt aan politiebestanden. Winston zet zijn mobiele telefoon uit.

Onderweg op de A2 tellen ze de camera's. Wie zitten daarachter? Wat weten ze van Winston Smeets? Hij begint zich zorgen te maken, maar besluit de incidenten van vandaag los van elkaar te zien. Een ketting van toevalligheden die hem overkomt.

Ze rijden Heerlen in en Lennaert parkeert in de garage van de Uilestraat. Winston Smeets stopt pizza's in de oven en ontkurkt een fles wijn.

Dan gaat de deurbel. Het zijn twee mannen die Winston nog nooit heeft gezien. 'Recherche', zeggen ze. 'Mogen we even binnenkomen?' Ze zetten zich aan de eettafel van Winston en pakken de zwarte loodgieterstas uit die ze hebben meegenomen. Stapels documenten en foto's stallen de mannen voor zich uit -e-mailverkeer, bestanden van de bibliotheek, lijsten van zijn mobiele telefoongebruik. 'Goed', zegt een van de rechercheurs. 'Laten we beginnen met uw interesse in Marokko en de Spaanse koning.'

Alle gebeurtenissen in dit verhaal zijn volgens deskundigen in 2007 technisch en juridisch mogelijk.

Uitglijders
De privacy van burgers is steeds meer in het geding, waarschuwde het College Bescherming Persoonsgegevens (CBP) deze week. In de strijd tegen terrorisme en criminaliteit krijgen politie, justitie en andere overheidsinstanties steeds meer bevoegdheden. Zo kunnen niet alleen potentiële terroristen onderzocht en in de gaten worden gehouden, maar ook burgers die nog nergens van verdacht zijn. Die extra bevoegdheden zijn niet eens nodig, zegt CBP-voorzitter Jacob Kohnstamm. 'Bij Mohammed B. lag het niet aan de informatie. Er was informatie genoeg, alleen werd die niet goed gebruikt. Maar een minister zal nooit zeggen: er is niet goed samengewerkt en nu is er een dode gevallen. Nee, die minister zegt: Ik heb extra bevoegdheden nodig. En politici stemmen ermee in, want hun kiezers willen dat er iets gedaan wordt.'

Zo heeft ook de linkse oppositie in de Tweede Kamer ingestemd met een wet die bibliotheken verplicht gegevens bij te houden, waardoor bijvoorbeeld hele groepen gedefinieerd kunnen worden die een boek over de islam hebben geleend.

Het CBP lijkt een roepende in de woestijn. Wijzen op de in de Grondwet vastgelegde bescherming van de persoonlijke levenssfeer is in het huidige 'grimmige'maatschappelijke klimaat niet populair. En burgers zelf maken zich vooralsnog ook niet druk. Wat is immers het probleem, als je niks te verbergen hebt? Volgens Jan Holvast, die een adviesbureau heeft voor privacy-zaken, wordt de rechtsstaat stapje voor stapje afgebroken. 'Als iets niet mag, dan passen ze gewoon de wet aan', zegt hij, verwijzend naar de Wet Vorderen Gegevens. Daarin wordt het voor politie en justitie makkelijker gemaakt allerlei gegevens over burgers op te vragen bij bedrijven en (overheids)instellingen. Het CBP is bezorgd over de controle op de extra bevoegdheden.

'De geschiedenis leert dat het een keer mis gaat als er onvoldoende controle is', zegt Kohnstamm. 'Dan ga je een keer uitglijders krijgen. Er zijn geen schandalen in Nederland. Maar het kost ontzettend veel moeite om dat zo te houden.' Burger Service Nummer, bewaarplicht en biometrisch paspoort

1. Camera's
Het aantal toezichtcamera's stijgt explosief. Sommige plekken (het centrum van Heerlen, de metro van Amsterdam) zijn geheel afgedekt. Omdat er geen vergunning nodig is, weet niemand hoeveel camera's er in Nederland hangen. Het gebruik van de beelden verschilt per gemeente. Een nieuwe wet moet dat reguleren; beelden mogen dan vier weken bewaard worden. Omdat het onmogelijk is de camera's constant te monitoren, zijn 'intelligente camera's de nieuwe trend: ze komen pas in actie bij het opmerken van verdacht gedrag. Minister Peijs (Verkeer) wil ze inzetten tegen stenengooiers op viaducten. In Groningen komen camera's pas in actie als ze geluid registeren, bijvoorbeeld van een vechtpartij.

2. Heerlen
Heerlen heeft sinds 2003 de grootste 'cameradichtheid' van Nederland. Uit een donderdag verschenen evaluatie blijkt dat de camera's het veiligheidsgevoel versterken. Het aantal drugsgerelateerde incidenten daalde, maar het 'uitgaansgeweld' niet. De beelden worden 93 uur per week 'live' bekeken door drie mensen in een 'uitleescentrale' op het politiebureau.

3. Legitimatieplicht
Vanaf 1 januari dit jaar moet iedereen een legitimatiebewijs kunnen tonen aan opsporingsambtenaren. Wie in gebreke blijft, riskeert een boete van maximaal 2250 euro.

4. Burgerservicenummer
Per 1 januari 2006 krijgt iedere Nederlander een Burger Service Nummer, ter identificatie bij overheidsinstanties. Het wordt gebruikt door de Belastingdienst en uitkeringsorganisaties (Sofi-nummer), door medische instellingen als ziekenhuizen (Zorg Informatie Nummer) en door het onderwijs (Onderwijsnummer). Het nummer wordt ook gebruikt voor het opsporen van fraude. Het maakt de uitwisseling van persoonsgegevens tussen de diverse overheidsinstanties eenvoudiger.

5. Biometrisch paspoort
Nederland krijgt 'zo spoedig mogelijk' een biometrisch paspoort, dat is voorzien van een RFID-chip waarop personalia staan, maar ook een pasfoto (gelaatsscan) en (in een later stadium) twee vingerafdrukken. Die chip is op afstand uit te lezen, bijvoorbeeld door de marechaussee op Schiphol. Oorspronkelijk was het bedoeld om te controleren of het paspoort en de drager ervan bij elkaar horen. Het kabinet ontwikkelt echter ook plannen om de vingerafdrukken en foto's uit het nieuwe paspoort centraal op te slaan. Dat maakt het mogelijk personen te identificeren aan de hand van een foto of vingerafdruk.

6. Hondenbelasting
De gemeente Rotterdam vraagt dierenartsen om (adres)gegevens van klanten, ter controle van de hondenbelasting. De dierenartsen vechten dit aan.

7. Wet Vorderen Gegevens
Het wordt voor justitie en politie eenvoudiger informatie in handen te krijgen over burgers, als de Wet Vorderen Gegevens is ingevoerd. Die ligt nu bij de Eerste Kamer. Simpele gegevens als adres en telefoonnummer zijn straks beschikbaar voor elke opsporingsambtenaar. Voor gegevens van bedrijven en (overheids)instellingen over personen volstaat straks de toestemming van de officier van justitie. Tot nu toe moet de rechter-commissaris akkoord gaan.

8. Gericht filmen
Tijdens het bezoek van president Bush aan Limburg werd vier mensen de toegang geweigerd tot de herdenking op de begraafplaats Margraten, omdat ze een dag eerder aanwezig waren bij een demonstratie in Maastricht. De demonstranten werden gefilmd door agenten. Met een computer is het mogelijk de filmbeelden te vergelijken met beelden van bezoekers (gelaatsherkenning). Volgens de politie werden de vier echter herkend door speciaal getrainde agenten. Burgemeester Leers van Maastricht bood later zijn excuses aan; tenminste een van de vier bleek een groot Amerika-fan, die alleen bij de demonstratie had staan kijken.

9. OV-chipkaart
De strippenkaart en het treinkaartje verdwijnen, hun opvolger (in 2007) is de ov-chipkaart. Die bevat een RFID-chip met persoonsinformatie en registreert waar de reiziger inen uitstapt. Handig, maar de ov-chipkaart maakt ook mogelijk dat reisgedrag van individuen wordt opgeslagen en geanalyseerd.

10. Advocaten
Gesprekken tussen advocaten en hun cliënten mogen in Nederland worden afgeluisterd. De Vereniging van Strafrechtadvocaten verloor onlangs een kort geding daarover, en is in hoger beroep gegaan.

11. Gsm
Van een mobiele telefoon die aanstaat is via de zendmasten altijd bekend waar deze zich bevindt. De provincies Noord-Brabant en Zuid-Holland doen proeven met het mobieltje als filebewaker: speciale software speurt de weg af naar gsm's en meet zo hoe druk het is. Om te acherhalen wie zich achter een telefoon verschuilt zonder deze af te luisteren, gebruikt de politie sinds 2002 de IMSI-catcher. Dit apparaat vangt het unieke IMSI-nummer van de SIM-kaart in de telefoon op, waarmee abonnee-gegevens kunnen worden achterhaald.

12. Tappen
Nog meer dan in de VS worden in Nederland telefoons afgeluisterd door politie en justitie. Dat bleek nadat Bits of Freedom, dat opkomt voor 'digitale burgerrechten', gegevens kreeg over 1998: toen werden tienduizend nummers getapt, drieduizend vaste en zevenduizend mobiele. Minister Donner van Justitie wil geen registratie bijhouden van het tappen. Er bestaat ook geen centraal toezicht op.

3. Bibliotheken
Als de Wet Vorderen Gegevens door de Eerste Kamer komt, moeten bibliotheken informatie over hun leden gaan bijhouden zodat politie en justitie die kunnen opvragen. De Vereniging Openbare Bibliotheken hoopt door minder te registreren en gegevens te anonimiseren de privacy van klanten te beschermen.

14. Bewaarplicht
Politie, justitie en inlichtingendiensten willen graag toegang tot de (historische) verkeersgegevens van internet, vaste-en mobiele telefonie. Ze willen zien wie met wie waarvandaan heeft gebeld, ge-sms't en gemaild en welke websites mensen bezocht hebben. De Europese ministers van Binnenlandse Zaken en Justitie willen ondanks felle kritiek de gegevens van alle inwoners van de EU systematisch één tot vier jaar opslaan.

Bron: Volkskrant